Instytut Pamięci Narodowej w Warszawie

 W piątek 16 czerwca 2023 r. z  inicjatywy Fundacji Dziedzictwa Kulturowego odbyło się uroczyste zakończenie prac archeologicznych przy wytyczeniu oryginalnych przedwojennych ścieżek Cmentarza Żydowskiego na Bródnie i poszukiwaniu pochówku założyciela cmentarza oraz znamienitego mecenasa XVIII w. prawobrzeżnej Warszawy Szmula Zbytkowera oraz wykonaniu symbolicznego upamiętnienia pochówku wybitnego wynalazcy i prekursora cybernetyki Abrahama Sterna.

Uroczystość otworzył Jan Żółtowski prezes Fundacji Dziedzictwa Kulturowego:

„Dziękuje wszystkim zaangażowanym, w możliwość realizacji naszej misji przywracania pamięci, przywrócenia należytej roli i miejsca tego niezwykłego cmentarza oraz upamiętnieniu tak znamienitej osobistości jak wynalazca Abraham Stern czy odnalezienie miejsca pochówku Szmula Zbytkowera”

Sylwia Kedzielska-Jasik – przewodnicząca Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie:

„Powojenny rząd komunistyczny postanowił całkowicie wymazać ten cmentarz z przestrzeni miasta. Nagrobki wyrwano, granice zatarto, mapy ocenzurowano, historię przemilczano.Dziś otwieramy nowy etap. Po raz pierwszy rząd polski potraktował Cmentarz Żydowski na Bródnie, jako wartościowy i niezbywalny element polskiego dziedzictwa i historii. Poprzez badania i prace archeologiczne oraz odbudowę alejek w najstarszych kwaterach, historia cmentarza stała się dla odwiedzających namacalna. Po raz pierwszy inwestycje publiczne służą przywróceniu należytego charakteru tej przestrzeni, a nie jej zniszczeniu.”

Minister Wojciech Labuda – pełnomocnik premiera ds. Miejsc Pamięci:

„Ten cmentarz był niszczony dzięki inicjatywie Pana Premiera Mateusza Morawieckiego chcemy ten cmentarz przywrócić warszawiakom Polakom i należycie upamiętnić. Do II Wojny Światowej Żydzi stanowili z Polakami jedno społeczeństwo i Żydzi stanowili o rozwoju polskiej myśli technicznej- chcemy się do tego wspólnego dziedzictwa się odwoływać właśnie upamiętniając niezwykłego wynalazcę jakim był Abraham Stern.”

Stefan Kawalec – przewodniczący Rady Fundacji im. Abrahama Sterna

„Abraham Stern – uczeń zegarmistrza z Hrubieszowa dzięki Stanisławowi Staszicowi zachęcony do edukacji, stworzył pierwsze maszyny licząca, które są prekursorami komputerów. Swoimi osiągnięciami prześcigał swoją epokę i na zawsze zapisał się w naszej pamięci.”

Dr Szymon Lenarczyk –  kierownik zespołu prac archeologicznych na terenie cmentarza:

„Prace archeologiczne na tak niezwykłym obiekcie były dla nas nie tylko wyzwaniem ale i przyjemnością móc brać udział w tak ważnym przedsięwzięciu. Wytyczenie i odkrycie ścieżek oraz miejsce pochówku Szmula Zbytkowera jest niezwykle ważnym projektem dla nas jako archeologów ludzi nauki.”

Po uroczystości rabin Josh Ellis, ksiądz prałat Jerzy Gołębiewski dyrektor Cmentarza Bródnowskiego wspólnie odmówili psalm 23, a przedstawiciele złożyli symboliczny kamień na macewie upamiętniającej Abrahama Sterna.

W uroczystości wziął udział zastepca dyrektora Oddziału IPN w Warszawie Zbigniew Siedlewski.

Projekt został zrealizowany dzięki uzyskaniu środków z funduszu celowego Kancelarii Premiera RP w ramach programu ochrony miejsc pamięci.

***

W ramach projektu na jesieni 2022 r. przeprowadzono pierwsze tak gruntowne prace topograficzne i archeologiczne na cmentarzy żydowskim na warszawskim Bródnie. Dzięki nim udało się odtworzyć historyczne ciągi komunikacyjne, po których oryginalnie poruszano się w obrębie cmentarza. Ścieżki zostały ponownie wytyczone i sondażowo odsłonięte metodami archeologicznymi, dla historycznie najstarszej części nekropolii – fragmentu północno – zachodniego, a następnie utwardzone w celu umożliwienia odwiedzającym przejścia wyznaczonymi trasami do najważniejszych miejsc cmentarza. Tym samym zostały ustalone ciągi komunikacyjne dla historycznie najstarszego fragmentu nekropolii, odtworzono oryginalne ścieżki dla około 1/3 części nekropoli. W odróżnieniu od nekropoli na Okopowej, praktycznie niewidoczne były tu alejki czy też granice kwater grzebalnych, a pola grobowe historycznych pochówków są zakopane są głęboko pod ziemią.

W ramach projektu odnaleziono, na podstawie źródeł historycznych, miejsce wiecznego spoczynku Szmula Zbytkowera- założyciela po prawobrzeżnej stronie Wisły Cmentarza żydowskiego na Bródnie.. Szmul Zbytkower był protegowanym ówczesnego króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, dzierżawcą dzisiejszego Targówka- przez co do dziś od jego nazwiska część praskiej Warszawy nosi nazwę „Szmulowizna” czy „Szmulki”. Podczas rzezi Pragi w 1794 roku Zbytkower ukrył wielu mieszczan praskich, ratując ich tym samym od śmierci bądź niewoli. Wykupywał także dzieci z rąk Kozaków, który to fakt został umieszczony na jego niezachowanym pomniku nagrobnym w formie plastycznej bądź jako inskrypcja komemoratywna- do dziś właśnie jego miejsce pochówku było nieznane na cmentarzu Żydowskim na Bródnie, ze względu na zniszczenie jakiemu uległ podczas II Wojny Światowej.

Staraniem Fundacji Dziedzictwa Kulturowego powstało upamiętnienie wielkiego wynalazcy Abrahama Sterna, który jest uznawany za prekursora cybernetyki. W roku 2022 r. zostały przeprowadzone badania archeologiczne, które pozwoliły na odnalezienie miejsca jego pochówku. To miejsce zyskało w roku 2022 swoje upamiętnienie – symboliczną macewę z tekstem w j. polskim i hebrajskim oraz z płaskorzeźbą przedstawiającą maszynę liczącą (słynny wynalazek Sterna). Abraham Stern zaczynał jako zegarmistrz w Hrubieszowie gdzie już w 1810 r. skonstruował serię maszyn liczących, które wykonywały cztery podstawowe działania arytmetyczne i potrafiły również wyciągać pierwiastki kwadratowe. Wypatrzywszy go Stanisław Staszic ściągnął do Warszawy, dzięki czemu Stern następnie skonstruował „machinę rachunkową” wykonującej „sama przez się” wszystkie cztery działania matematyczne- co było rewolucyjne jak na tamte czasy. Od 1830 r. członek Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Celem projektu było przywrócenie miejsca pamięci temu wybitnemu polsko-żydowskiemu wynalazcy