Instytut Pamięci Narodowej w Warszawie

W piątek, 13 grudnia 2024 roku, w Izbie Pamięci Strzelecka 8 w Warszawie odbyło się spotkanie poświęcone 43. rocznicy wprowadzenia stanu wojennego w Polsce. Wydarzenie zgromadziło licznych uczestników, którzy pragnęli upamiętnić tę ważną datę w historii Polski.

Wieczór rozpoczął się wykładem online dr. hab. Patryka Pleskota zatytułowanym „Zachód wobec stanu wojennego. Reakcje polityczne i społeczne”. Prelegent zaprezentował szeroki kontekst międzynarodowy, omawiając reakcje polityków państw zachodnich na decyzję władz PRL o wprowadzeniu stanu wojennego. W trakcie wykładu dr hab. Pleskot wskazał czynniki wpływające na postawy zachodnich liderów politycznych oraz formy solidarności społeczeństw wobec Polaków, takie jak demonstracje uliczne czy akcje zapalania świec.

Prelegent podkreślił również znaczenie wsparcia organizacji społecznych, związków zawodowych i elit intelektualnych z Zachodu, które organizowały pomoc humanitarną dla Polaków w formie transportów żywności, leków i odzieży. Nie zabrakło również analiz krytycznych wobec postawy niektórych zachodnich polityków, którzy nie potrafili jednoznacznie potępić działań reżimu PRL.

Po wykładzie uczestnicy mieli okazję zwiedzić historyczne piwnice budynku przy ul. Strzeleckiej 8, w których w latach 1944–1948 przetrzymywano i brutalnie przesłuchiwano żołnierzy polskiego podziemia antykomunistycznego. Miejsce to, pełniące funkcję Kwatery Głównej NKWD w Polsce, a następnie Aresztu Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego, stało się ważnym punktem na mapie pamięci o ofiarach reżimu komunistycznego.

***

Budynek przy ul. Strzeleckiej 8 (dawniej ul. Środkowej 13) powstał w drugiej połowie lat trzydziestych XX w. Jego właścicielem był prezes Związku Ziemian. Solidnością konstrukcji (wzmocnione stropy, obszerne piwnice) wyróżniał się spośród innych praskich budynków. Do 1939 r. nikt w nim jednak nie mieszkał, ponieważ był w stanie surowym. W czasie II wojny światowej zasiedlili go częściowo tzw. dzicy lokatorzy, których usunęli Sowieci po zdobyciu Pragi we wrześniu 1944 r. Późną jesienią 1944 r. obiekt ten stał się kwaterą główną NKWD na obszarze Polski lubelskiej. Przez kilka tygodni urzędował tu gen. Iwan Sierow, tuż obok zaś płk Michałow (dowódca tzw. warszawskiej grupy operacyjnej). Tu zwożono aresztowanych żołnierzy polskiego ruchu niepodległościowego, tu w mieszkaniach zamienionych na pokoje przesłuchań prowadzono śledztwa. Przez zaadaptowane na areszt podręczny piwnice przewinęły się setki osób, stąd ekspediowano je do obozu w Rembertowie.

Począwszy od lata 1945 r., gmach przy Strzeleckiej stracił stopniowo swoją rangę w hierarchii sowieckich placówek operacyjno-śledczych. Ostatecznie jesienią 1945 r. przejął go WUBP w Warszawie – wykorzystując jako jeden z aresztów podręcznych. Tę funkcje budynek pełnił najprawdopodobniej do 1948 r., po czym został przekazany resortowemu kwaterunkowi.