Instytut Pamięci Narodowej - Warszawa

27 lutego 2025 roku minęło pięć lat od otwarcia Izby Pamięci Strzelecka 8 – miejsca poświęconego ofiarom komunistycznego terroru. Z tej okazji Instytut Pamięci Narodowej zorganizował uroczystości rocznicowe, które były okazją do przypomnienia tragicznych losów więźniów aresztu NKWD i UB oraz podsumowania dotychczasowej działalności Izby.

Kamienica przy ul. Strzeleckiej 8 w Warszawie to jedno z najważniejszych miejsc pamięci o komunistycznych represjach w Polsce. W latach 1944–1945 mieściła się tu Kwatera Główna NKWD w Polsce. W latach 1945–1948 w budynku tym mieścił się areszt Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego. W jego murach brutalnie przesłuchiwano i mordowano żołnierzy podziemia antykomunistycznego. Brak jest śladów w oficjalnych dokumentach, ale o istnieniu tego miejsca świadczą inskrypcje wyryte przez więźniów na ścianach.

Obchody 5-lecia Izby Pamięci Strzelecka 8 rozpoczęły się warsztatami edukacyjnymi oraz grą terenową, w której młodzież poznawała historię miejsc konspiracji i terroru na warszawskiej Pradze. Kolejnym punktem wydarzenia był panel dyskusyjny „Miejsca pamięci jako komunikatory z młodym pokoleniem”, w którym udział wzięli Kamila Sachnowska, dr hab. Tomasz Ochinowski, prof. UW (UW, IPN) oraz dr hab. Piotr Majewski, prof. UKSW (UKSW, IPN). Dyskusję moderowała dr Marta Milewska z Izby Pamięci Strzelecka 8.

Centralnym punktem uroczystości było spotkanie poświęcone podsumowaniu pięcioletniej działalności Izby Pamięci. Podczas wydarzenia zaprezentowano dorobek placówki, wręczono pamiątkowe przypinki i dyplomy osobom zaangażowanym w jej funkcjonowanie, a także otwarto wystawę pt. „Strzelecka 8 – zwyczajna-niezwyczajna kamienica”. Uczestnicy mieli również okazję zwiedzić zabytkowe piwnice, w których w czasach terroru komunistycznego więziono i przesłuchiwano działaczy podziemia niepodległościowego.

Zwieńczeniem obchodów był drugi panel dyskusyjny zatytułowany „Delegatura utraconych nadziei”, poświęcony 80. rocznicy powstania Delegatury Sił Zbrojnych na Kraj. W debacie udział wzięli dr Kazimierz Krajewski oraz dr Andrzej Chmielarz, a rozmowę poprowadził dr Tomasz Łabuszewski z Oddziału IPN w Warszawie. Dyskusja była rejestrowana i zostanie udostępniona na kanale IPNtv.

W uroczystościach wzięli udział przedstawiciele instytucji państwowych, urzędów, organizacji społecznych oraz środowisk zaangażowanych w pielęgnowanie pamięci historycznej. Obecny był również zastępca prezesa Instytutu Pamięci Narodowej, dr hab. Krzysztof Szwagrzyk, który podkreślił niezwykłą rolę placówki nie tylko na mapie Warszawy:  

– 5 lat istnienia niezwykle ważnej placówki naukowej, edukacyjnej, a przede wszystkim miejsca pamięci jakim jest Strzelecka 8 to czas, kiedy przyzwyczailiśmy się do tego, że to miejsce naprawdę jest i ma ogromne oddziaływanie. (...) Jestem zawodowo, jako wiceprezes Instytutu Pamięci Narodowej, ale też prywatnie dumny, że doszło do powstania tej placówki.

Obchody 5-lecia Izby Pamięci Strzelecka 8 były nie tylko okazją do refleksji nad historią, ale także impulsem do dalszej działalności edukacyjnej i badawczej, której celem jest zachowanie pamięci o ofiarach totalitaryzmów.

Delegatura Sił Zbrojnych na Kraj została powołana w maju 1945 r. jako kontynuacja struktur AK w nowej sytuacji politycznej – po wejściu Armii Czerwonej i ustanowieniu władzy komunistycznej w Polsce. Jej głównym celem była konsolidacja rozproszonych struktur konspiracyjnych, koordynacja działań zbrojnych oraz wywiadowczych, a także wypracowanie strategii dalszej walki przeciwko nowej okupacji sowieckiej i reżimowi komunistycznemu.

Delegatura Sił Zbrojnych na Kraj istniała zaledwie trzy miesiące (od maja do sierpnia 1945 r.). Wobec sześciu lat SZP-ZWZ-AK jej historia jawić się może wręcz jako dzieje tymczasowej efemerydy – nie mającej większego znaczenia dla całego nurtu podziemia poakowskiego. Nie jest to jednak do końca prawda. Tak się bowiem złożyło, iż właśnie na wspomniane trzy miesiące połowy 1945 r. przypadło apogeum rozwoju podziemia antykomunistycznego. Czas najbardziej intensywnych działań bojowych, wywiadowczych i propagandowych. Wreszcie czas bardzo ważnych decyzji politycznych. Jaką rolę wobec tych zjawisk odegrało dowództwo DSZ? Czy bilans jej krótkotrwałych działań wypadł dodatnio, czy ujemnie” Na te i inne pytania starali się odpowiedzieć wymienieni wyżej historycy.