English versionW dniach 28 lutego – 17 kwietnia 2025 r. w Warszawie (hol przy wejściu do siedziby Oddziałowego Archiwum IPN w Warszawie) prezentowana będzie ekspozycja przygotowana przez Oddziałowe Archiwum IPN w Warszawie we współpracy ze Stowarzyszeniem Tradycji Armii Krajowej.
Po zakończeniu II wojny światowej w latach 1945–1956 ponad 200 tysięcy Polaków kontynuowało walkę o niepodległość Polski, stawiając opór reżimowi komunistycznemu zainstalowanemu przez Związek Sowiecki. Przez kolejne kilkadziesiąt lat komuniści starali się wymazać żołnierzy polskiego antykomunistycznego podziemia z pamięci zbiorowej Polaków, stąd symboliczne określenie „żołnierze wyklęci”. W 2011 r. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej ustanowił 1 marca świętem państwowym – Narodowym Dniem Pamięci „Żołnierzy Wyklętych”.
Jedną z pierwszych organizacji utworzonych po zakończeniu wojny, które skupiały Polaków stawiających opór władzy komunistycznej, był Ruch Oporu Armii Krajowej. Jego oddziały formowały się oddolnie w wielu miejscach Polski i walczyły niezależnie pod wspólnym szyldem ROAK.
Powstawały one w reakcji na rozwiązanie 19 stycznia 1945 r. Armii Krajowej oraz ciągły wzrost represji komunistycznych wobec byłych żołnierzy polskiego podziemia niepodległościowego, którzy masowo wracali do konspiracji w obawie przed uwięzieniem lub wywiezieniem do ZSRR.
Struktury posługujące się nazwą ROAK działały na Mazowszu, ziemi łódzkiej, na Lubelszczyźnie, Kielecczyźnie i w Małopolsce.
Najsilniejszą aktywność ROAK odnotowano na północnym Mazowszu. Funkcjonowały tu Inspektorat Mazowiecki ROAK (składający się z trzech obwodów: Przasnysz, Maków Mazowiecki i Pułtusk) oraz niezależny Obwód „Mewa” (obejmujący powiat sierpecki i płocki). Silną jednostką organizacyjną i bojową operującą na styku województw warszawskiego, kujawsko-pomorskiego i olsztyńskiego był Batalion ROAK „Znicz”.
Żołnierze ROAK najintensywniejszą działalność prowadzili w okresie od jesieni 1945 r. do amnestii lutowo-kwietniowej 1947 r. Wielu członków ROAK później wstąpiło do innych organizacji niepodległościowych na Mazowszu, w tym głównie do XVI Okręgu NZW „Mazowsze” – „Orzeł” – „Tęcza”.
Chcąc przypomnieć o tych dzielnych ludziach, którym przyszło żyć w tak burzliwych czasach, zapraszamy do obejrzenia ekspozycji prezentowanej w budynku Sądu Najwyższego na Placu Krasińskich, gdzie mieści się siedziba Oddziałowego Archiwum IPN w Warszawie.
Punktem wyjścia prezentowanej ekspozycji jest zdjęcie oddziału ROAK z Obwodu „Las” (Przasnysz) dowodzonego przez ppor. Zacheusza Wiktora Nowowiejskiego pseudonim „Jeż” (stoi czwarty z lewej). Grupa ta powstała latem 1945 r. i walczyła do października 1946 r. W tym czasie przeprowadziła przeszło 60 akcji wymierzonych w reżim komunistyczny, m.in.: odbił więźniów z PUBP w Mławie w nocy z 2 na 3 czerwca 1945 r.
Dowódca Zacheusz Wiktor Nowowiejski „Jeż” urodził się w 1915 r. we wsi Zembrzus-Mokry Grunt. Przed wojną ukończył Seminarium Nauczycielskie w Mławie, a podczas służby w wojsku Szkołę Podchorążych Rezerwy Piechoty. Następnie pracował jako nauczyciel w szkole w powiecie ciechanowskim. Uczestniczył w wojnie obronnej 1939 r. Wstąpił do ZWZ, a następnie AK. Po zakończeniu wojny działał w strukturach Samoobrony Społecznej, a następnie ROAK. W ramach Inspektoratu Mazowieckiego ROAK dowodził Obwodem Przasnysz o kryptonimie „Las”.
Zginął 6 grudnia 1946 r. w rodzinnej miejscowości Zembrzus-Mokry Grunt w trakcie obławy urządzonej na niego przez Urząd Bezpieczeństwa i „ludowe” Wojsko Polskie. Więcej o walce podporucznika Nowowiejskiego mogą przeczytać państwo tutaj: https://przystanekhistoria.pl/pa2/teksty/87337,Smierc-Zacheusza-Wiktora-Nowowiejskiego-Jeza-Zuka.html
Na ekspozycji zostały przedstawione repliki strojów, umundurowania i uzbrojenia używanego przez żołnierzy wyklętych, m.in pistolet maszynowy Pepesza; karabin automatyczny Sturmgewehr (StG-44) i ręczny karabin maszynowy DP-28 Diegtiariowa.
Ekspozycja znajduje się w części budynku Sądu Najwyższego zajmowanej przez Oddział Warszawski IPN. Można ją obejrzeć z zewnątrz budynku, bez konieczności wchodzenia do środka.
Wystawa została przygotowana przez pracowników Oddziałowego Archiwum IPN w Warszawie Jarosława Kuczyńskiego i Michała Oziębłowskiego oraz członków Stowarzyszenie Tradycji Armii Krajowej /STAK/
28 lutego-17 kwietnia 2025 r.
Plac Krasińskich 2/4/6, Warszawa
Zapraszamy!