Na dziedzińcu budynku Sądu Najwyższego, w którym mieści się siedziba Oddziału IPN w Warszawie, prezentowana jest stała wystawa „Powstańcy Warszawscy – Plac Krasińskich”, przygotowana przez pracowników Oddziałowego Archiwum IPN: Jarosława Kuczyńskiego i Michała Oziębłowskiego, we współpracy ze Stowarzyszeniem Tradycji Armii Krajowej.
Ekspozycja – widoczna z zewnątrz – przypomina o walkach toczonych w tej okolicy w sierpniu i wrześniu 1944 roku. Zobaczyć można m.in. repliki powstańczego uzbrojenia, umundurowania oraz pamiątki związane z historią barykady i ewakuacji kanałami ze Starego Miasta.
Prezentowana będzie do 2 października 2025 r.
Historia Instytutu Pamięci Narodowej jest ściśle związana z gmachem Sądu Najwyższego przy placu Krasińskich. Tu znajdowała się początkowo siedziba pierwszego Prezesa IPN prof. Leona Kieresa. Obecnie w tym budynku mieszczą się m.in. Główna Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu i Oddziałowe Archiwum IPN w Warszawie. Miejsce to ma długą historię.
Budynek Sądu Najwyższego w swoich założeniach architektonicznych nawiązuje do wyglądu placu Krasińskich przed drugą wojną światową. Charakterystyczny przejazd pod budynkiem jest świadomym nawiązaniem do tego, który wytyczono w 1938 r. w wyniku przebicia oficyny pałacu Krasińskich. W ten sposób powstało połączenie ulic Miodowej i Bonifraterskiej. Była to część arterii komunikacyjnej pomiędzy Starym Miastem a Żoliborzem, którą jeździły tramwaje. Przed drugą wojną światową w oficynie pałacu Krasińskich, wybudowanej w latach 70. lub 80. XVII w. i przebudowanej w stylu klasycystycznym w latach 1819–1820, znajdował się Sąd Okręgowy. Sąd Najwyższy w tym czasie miał siedzibę w sąsiednim budynku pałacu Krasińskich.
Podczas okupacji niemieckiej od listopada 1940 do października 1941 r. przejazd pod budynkiem oficyny pałacu Krasińskich był bramą wjazdową do warszawskiego getta. Wówczas trasa tramwajowa przecinała dzielnicę zamkniętą. W 1941 r ulicę Bonifraterską wyłączono z terenu getta i tramwaje kursowały już tylko po stronie „aryjskiej”.
2 sierpnia 1944 r., wkrótce po wybuchu powstania warszawskiego, żołnierze z III plutonu 3. kompanii „Wkra” batalionu „Łukasiński” pod dowództwem ppor. Ryszarda Ziółkowskiego „Żelskiego” wznieśli w tym miejscu barykadę, która broniła dostępu do Starego Miasta. Uwiecznił ją na fotografii Zbigniew Grochowski, nastoletni członek Szarych Szeregów (oryginał zdjęcia znajduje się w Muzeum Powstania Warszawskiego).
Barykadę obsadzali żołnierze zgrupowań „Sienkiewicz”, a następnie „Kuba” – „Sosna”. Wchodziły one w skład dowodzonej przez płk. Karola Ziemskiego „Wachnowskiego” Grupy AK „Północ”, która broniła przed Niemcami Starego Miasta. Zgrupowaniem „Kuba” – „Sosna” dowodzili kolejno mjr Olgierd Ostkiewicz-Rudnicki „Sienkiewicz”, ppłk Stanisław Juszczakiewicz „Kuba” i mjr Gustaw Bilewicz „Sosna”. Obrona barykady trwała do końca sierpnia 1944 r.
Po drugiej stronie placu Krasińskich, przy skrzyżowaniu ul. Miodowej i Długiej, znajdowało się wejście do kanałów. 1 i 2 września kanałami tymi ewakuowano do Śródmieścia i na Żoliborz około 5,3 tys. powstańców Grupy „Północ” broniących Starego Miasta. Kanały już wcześniej wykorzystywali łącznicy, którzy przenosili rozkazy między poszczególnymi częściami miasta. Ewakuacja przebiegała pod pozycjami niemieckimi – w całkowitej ciszy.
W przypadku jakichkolwiek podejrzeń Niemcy wrzucali bowiem do obstawianych przez nich studzienek kanalizacyjnych granaty lub termit, który w zetknięciu z wodą wydzielał trujące opary. Z powodu nieludzkich warunków sanitarnych, które panowały w kanałach, nie wszystkim, którzy do nich weszli, udało się wydostać na powierzchnię. W niektórych miejscach ludzie brnęli zanurzeni w nieczystościach po pas lub szyję.
2 września w wyniku nalotu bombowego Luftwaffe zawaliły się stojące wokół włazu budynki, w tym m.in. sąsiadujący z pałacem Krasińskich – nieistniejący już – pałac Badenich, w którym mieścił się Sąd Apelacyjny. Gruzy ze zniszczonych budynków zasypały właz do kanałów.
Na Starym Mieście, zajętym przez Niemców 2 września, pozostało około 2,5 tys. rannych powstańców i 35 tys. cywilów. Według szacunków w wyniku licznych egzekucji, podpaleń szpitali polowych z rannymi w środku, podpaleń lub obrzucania granatami piwnic, gdzie ukrywała się ludność cywilna, dokonywanej wśród wypędzanej ze Starego Miasta ludności cywilnej tzw. selekcji, zakończonej rozstrzelaniem na miejscu osób podejrzanych o udział w powstaniu, i innych zbrodni wojennych dokonywanych przez Niemców zginęło około tysiąca Powstańców i od 5 do 7 tys. cywilów. Pozostałą ludność wypędzono na Wolę, a stamtąd do obozu przejściowego w Pruszkowie. W pierwszych dniach września 1944 r. do obozu tego trafiło około 75 tys. warszawiaków. Wielu z nich wysłano następnie do obozów koncentracyjnych na terenie Niemiec.