Instytut Pamięci Narodowej - Warszawa

Walki w Powstaniu Warszawskim na Pradze trwały kilkadziesiąt godzin. Powstańcy dysponujący słabym uzbrojeniem nie mieli szans z regularnymi oddziałami niemieckimi. Mimo to w kilku punktach odnieśli sukcesy. Jedną z najbardziej znanych akcji było zdobycie gmachu Polskiej Akcyjnej Spółki Telefonicznej przy ul. Ząbkowskiej 15 (obecnie Brzeska 24).

Rozkaz zdobycia budynku tzw. małej PAST-y po rozpoczęciu powstania 1 sierpnia 1944 r. o godz. 17.00 wydał dowódca plutonu 1664 ppor. Bogdan Melech „Lot”. Jego pododdział, liczący 79 żołnierzy, uzbrojony był w jeden karabin, dwa pistolety, 40 granatów zaczepnych oraz 20 butelek zapalających. Wchodził wraz z plutonem 1665 w skład dowodzonego przez ppor. Pawła Jurczaka „Jurwicza” zgrupowania 1662, mającego stanowić rezerwę planowania dowódcy 5 Rejonu Praga Centralna. Warto dodać, że pierwszy z pododdziałów zgrupowania – pluton 1663 zdobyć miał posterunek żandarmerii w kamienicy przy ul. Targowej 15 (celu nie zdołano osiągnąć). Budynek centrali był otoczony dwumetrowym murem, prowadziła do niego żelazna brama, ubezpieczona od wewnątrz bunkrem. Obsadziła ją załoga niemiecka, wzmocniona przed godz. „W” dodatkowymi siłami. Wśród obsługi znajdowali się również Polacy.

Dowódcy plutonu 1664 zdecydował o wydzieleniu grupy szturmowej kpr. „Karpia” w sile 11 żołnierzy i sanitariuszka. Część powstańców otrzymała po dwa granaty. Grupa ta przedostała się na teren centrali przez mur, odgradzający dom przy ul. Ząbkowskiej 13, następnie zaatakowała ją od frontu. Atak nie powiódł się, ponieważ nie udało się otworzyć bramy. W natarciu poległ kpr. „Karp”. Na rozkaz ppor. „Lota” komendę przejął kpr. Romuald Kamocki „Jurek”. Ponowiono atak, tym razem od strony bocznych drzwi od strony ul. Brzeskiej. Grupie uderzeniowej udało się tym razem wedrzeć do budynku, czym zaskoczyli jego obrońców. Po krótkiej walce obiekt został opanowany. Jeden z obrońców został zabity, a kilku raniono. Zdobyto karabin, ładownice z amunicją i pistolet z amunicją.

Dozbrojeni powstańcy zajęli pozycje strzeleckie przy oknach, skąd mogli obserwować sytuację i odeprzeć ewentualny kontratak nieprzyjaciela. Niestety nie udało się uruchomić połączenia z centralą na ul. Zielnej. Pod wieczór na ul. Ząbkowskiej pojawiły się czołgi nieprzyjaciela. Jeden z nich wjechał w bramę budynku centrali po czym zablokował się. Jego załoga mimo to prowadziła ostrzał stanowisk powstańców. Ponieważ powstańcy stracił łączność z dowództwem i wezwanie posiłków było niemożliwe, zaczęli wycofywać się przez dach. W trakcie odwrotu zobaczyli, że z otwartego włazu czołgu wychylił się czołgista. Jeden z żołnierzy rzucił w jego kierunku granat, którego odłamki prawdopodobnie go śmiertelnie raniły. Niemcy tymczasem otoczyli budynek i szykowali się do szturmu. W tej sytuacji powstańcy zdecydowali się wycofać.

Odwrót nastąpił w dwóch kierunkach. Pierwsza grupa, pod dowództwem kpr. „Jurka”, przedostała się na sąsiednią posesję przy ul. Białostockiej i pod osłoną nocy przeszła na ul. Ząbkowską 17. Mieszkańcy sąsiednich domów pomogli powstańcom ukryć zdobyczną broń na terenie składu drewna. Druga grupa wraz z sanitariuszką Zofią Szubiakiewicz (zam. Radwanek) „Nieznaną” przedostała się na ul. Ząbkowską 17, skąd piwnicami przeszła do budynku na rogu ulic Kępnej i Targowej do dowództwa zgrupowania 1662, gdzie złożyli raport o przebiegu akcji. Członkowie plutonu 1664 zostali następnie rozlokowani po kwaterach na terenie Centralnej Pragi, gdzie oczekiwali na dalsze rozkazy.

Pamięć o walce o gmach małej PAST-y pozostała żywa po zakończeniu wojny. Przypominały o niej widoczne do dziś ślady kul niemieckiego ostrzału zachowane w ceglanej ścianie budynku. Dopiero jednak na początku lat dziewięćdziesiątych XX w. staraniem kombatantów na budynku elewacji umieszczono symbol Polski Walczącej i tablicę pamiątkową. W późniejszych latach dodano element graficzny po lewej stronie kompozycji.

Radosław Stróżyk (Oddziałowe Biuro Badań Historycznych IPN w Warszawie)