Instytut Pamięci Narodowej w Warszawie

7 października 2025 r. w Centralnym Przystanku Historia im. Prezydenta Lecha Kaczyńskiego w Warszawie odbyło się spotkanie z autorami książki dr. Tomaszem Łabuszewskim i dr. Kazimierzem Krajewskim Pod znakiem „Orła” i „Tęczy”. Trzy komendy XVI Okręgu Narodowego Zjednoczenia Wojskowego na północnym Mazowszu. Dyskusję poprowadził red. Rafał Dudkiewicz.

Rozmowa została zbudowana wokół siedmiu stereotypów, które od lat towarzyszą ocenom działalności Narodowych Sił Zbrojnych i Narodowego Zjednoczenia Wojskowego. Autorzy – opierając się na dokumentach i relacjach uczestników – pokazali, jak wiele z tych sądów nie znajduje potwierdzenia w faktach.

Zwrócili uwagę, że na północnym Mazowszu współpraca dawnych żołnierzy Armii Krajowej i środowisk narodowych przebiegała inaczej niż w innych regionach. Przypomnieli przykłady wspólnych działań, kontaktów i prób porozumienia, które przeczą utrwalonemu obrazowi podziałów.

Istotnym wątkiem była dyscyplina w szeregach NZW. Przywołano rozkazy zakazujące samowolnych akcji i nadużyć oraz dokumenty potwierdzające, że dowódcy egzekwowali odpowiedzialność swoich podkomendnych. Zachowane źródła ukazują formację o wojskowym charakterze i jasno określonych zasadach.

W końcowej części spotkania autorzy sięgnęli po raporty i zapiski żołnierzy, w tym wiersze pisane w ukryciu. Pokazują one ludzi prostych, lecz wrażliwych, świadomych swoich wyborów i wiernych wartościom, które uznawali za nienaruszalne.

Z dyskusji wyłonił się obraz żołnierzy NZW daleki od powojennych schematów – zdyscyplinowanych, lojalnych wobec podkomendnych i głęboko przeżywających swoją służbę w dramatycznych realiach powojennej Polski.