Instytut Pamięci Narodowej w Warszawie

Czy świat był skazany na zimną wojnę, czy podział świata przyniósł cokolwiek dobrego – na te i inne pytania starali się odpowiedzieć uczestnicy piątkowego – 8 marca 2013 r. –  spotkania towarzyszącego promocji  wydanego przez IPN albumu Pawła Sasanki i Sławomira Stępnia „Zimna wojna. Krótka historia podzielonego świata”.

W spotkaniu w Centrum Edukacyjnym IPN Przystanek Historia obok prezesa IPN dr. Łukasza Kamińskiego i Pawła Sasanki udział wzięli profesorowie Ryszard Kupiecki, Jerzy M. Nowak, Jerzy Eisler i ambasador Francji w Polsce Pierre Buchner.

– Patrzymy na zimną wojnę – powiedział Paweł Sasanka – jako na jeden z najważniejszych kluczy do opisu powojennego półwiecza. Jako na proces, który wywarł ogromny wpływ na życie milionów ludzi, kształtował nie tylko politykę, ale i kulturę, obyczaj czy sport.

Stan, jaki wytworzył się na świecie po II wojnie światowej Buhler nazwał „niemożliwym pokojem i nieprawdopodobną wojną”. – Była to bardziej rywalizacja mocarstw niż konfrontacja ideologii – powiedział ambasador Francji w Polsce, który ma duże doświadczenie w stosunkach Wschód-Zachód, bowiem swoją dyplomatyczną karierę zaczynał przed laty w naszym kraju i brał udział w Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Helsinkach. Dla niego KBWE miała wielki wpływ na koniec zimnej wojny, co było kompromitacją systemów totalitarnych i upowszechnieniem ideałów wolności. Wszyscy paneliści zgodzili się, że nie można mówić o jakiejkolwiek równowadze. NATO i Układ Warszawski to były zupełnie różne konstrukcje. – Układ Warszawski – powiedział profesor Kupiecki – pełnił rolę pasa transmisyjnego sowieckich dyrektyw. A profesor Eisler dodał, że różnica polegała też na tym, iż istniała amerykańska strefa wpływów i sowiecka strefa dominacji.

– Czy świat był skazany na zimną wojnę? – zapytał prowadzący dyskusję prof. Eisler. – Tak, bo tak się stało – odpowiedział prezes IPN Łukasz Kamiński i dodał, że kluczem zimnej wojny była sowietyzacja znacznej części Europy. Podobnego zdania byli inni.

W sposób naturalny sprawa Polski stała się ważnym elementem dyskusji. Dr Kamiński zwrócił uwagę, jak bardzo ważny i wciąż niezbadany jest wpływ zimnej wojny na życie codzienne Polaków, ich świadomość miejsca Polski w konflikcie mocarstw. – Otwarte pozostaje pytanie, czy zimna wojna trwale odcisnęła się na społeczeństwach – zauważył dr Łukasz Kamiński.

– Z punktu widzenia wielkich mocarstw Polska była marginesem – powiedział prof. Robert Kupiecki, były ambasador Polski w USA. – Polska wchodzi jako samodzielny podmiot w zakres zainteresowania NATO dopiero w latach 80. XX wieku – dodał.

Duże poruszenie, zwłaszcza wśród publiczności, wywołało pytanie profesora Eislera, czy zimna wojna miała swoje dobre strony. – A czy ze zła może płynąć dobro? – odpowiedział pytaniem Kamiński. Inni paneliści zwracali uwagę, że zimna wojna była czasem ogromnego obciążenia cywilizacyjnego. Za swoiste pozytywy można natomiast uznać postęp techniczny wywołany wyścigiem zbrojeń. Były polski ambasador przy organizacjach międzynarodowych Jerzy M. Nowak za czynnik pozytywny uznał dyskredytację dyktatur. Jego opinia, że na tę listę można również wpisać kształt terytorialny Polski, zachowanie jej zachodnich granic i utrzymanie pokoju, wywołało wątpliwości części licznie zgromadzonej publiczności. 

Spotkanie zakończyło się próbą odpowiedzi na pytanie, czy zimna wojna rzeczywiście – tak, jak się powszechnie sądzi – zakończyła się w 1991 roku. Czy nie mamy do czynienia z „długim trwaniem”, na co mogą wskazywać atak Rosji na Gruzję w 2008 roku, polityka Korei Północnej czy napięcie między Chinami a Tajwanem.

***

Paweł Sasanka, Sławomir Stępień, Zimna wojna. Krótka historia podzielonego świata, [album], Warszawa 2012, ss. 364.

Publikacja przygotowana i wydana przez Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Warszawie.

Recenzenci naukowi: prof. dr hab. Antoni Dudek, prof. dr hab. Jerzy Eisler.

Paweł Sasanka i Sławomir Stępień zaproponowali autorskie spojrzenie na historię zimnej wojny, postrzegając ją nie tylko w kontekście rywalizacji mocarstw, polityki czy zbrojeń, ale jako konflikt, który oznaczał realny podział świata i zdominował powojenną historię na blisko pół wieku, który wpłynął na życie milionów ludzi i ukształtował oblicze świata na progu XXI w. Na wielowątkową narrację składają się więc wydarzenia, zjawiska i procesy społeczne, znaczące – choć czasem mało znane lub wręcz zapomniane – dla przebiegu tego konfliktu.

Autorzy starali się także spojrzeć, nie tylko przez pryzmat wielkiej polityki i amerykańsko-radzieckiej rywalizacji na różnych polach, lecz także jednostkowych losów poszczególnych ludzi; tak aby Czytelnikom zostawić miejsce na empatię, na swoiste utożsamienie się z losami konkretnych bohaterów opisywanych wydarzeń.

Zimna wojna, która doczekała się już wielu naukowych i popularnonaukowych opracowań, rzadko – jak dotychczas – była ukazywana za pomocą równie bogatej, jak w tym wypadku, ikonografii. Często można spotkać się ze stwierdzeniem, że obraz przemawia do odbiorcy silniej niż słowo; to, co możemy zobaczyć na własne oczy, zwykle porusza nas mocniej niż to wszystko, o czym możemy jedynie usłyszeć lub przeczytać. Stąd też autorzy starali się, aby wśród słynnych zdjęć, które stały się już ikonami zimnej wojny oraz tych mniej znanych, dopełniających narrację, znalazły się nie tylko obrazy o charakterze dokumentacyjnym, lecz także te zapadające w pamięć, skłaniające do refleksji, które obiegły cały świat i stały się już ikonami, a dziś są świadectwem triumfów fotografii prasowej.

Mamy nadzieję, że autorom udało się stworzyć spójną i atrakcyjną dla szerokiego grona odbiorców publikację (zdjęciom, oprócz tekstu narracyjnego i często obszernych podpisów, towarzyszą zdania wypowiedziane przez polityków po obu stronach zimnowojennej barykady, które na trwałe przeszły do historii), która wiele nam mówi na temat nie tylko samej zimnej wojny, lecz w ogóle „niepięknego wieku XX”.

Album, który oddajemy do rąk Czytelników, ukazuje się prawie dwa i pół roku po pierwszej prezentacji wystawy „Zimna wojna. Krótka historia podzielonego świata”, którą Oddział Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie upamiętnił 20. rocznicę zjednoczenia dwóch państw niemieckich, co położyło kres trwającemu od zakończenia II wojny światowej dwubiegunowemu podziałowi świata i zamykało okres zimnowojennej konfrontacji. Uroczyste otwarcie wystawy odbyło się 1 października 2010 r. w Centrum Edukacyjnym IPN „Przystanek Historia” im. Janusza Kurtyki w Warszawie i stało się okazją do spotkania i zabrania głosu przez dyplomatów z Francji, Republiki Federalnej Niemiec, Rosji, Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii oraz przedstawiciela Ministerstwa Spraw Zagranicznych Rzeczypospolitej Polskiej. Otwarciu wystawy towarzyszyła rekonstrukcja historyczna punktu granicznego Checkpoint Charlie w Berlinie. Od tamtej pory wystawa była i jest prezentowana w wielu miastach w Polsce. Odbyły się i odbywają również jej pokazy zagraniczne – w Danii i Niemczech, na Łotwie i Ukrainie.