Instytut Pamięci Narodowej - Warszawa

Dzięki staraniom i środkom Oddziałowego Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa Instytutu Pamięci Narodowej grób śp. Alojzego Władysława Stiksa na Cmentarzu Bródnowskim w Warszawie został całkowicie zmieniony. W ten sposób IPN honoruje pamięć żołnierza, który walczył o niepodległość Polski na trzech frontach: w wojnie 1920 roku, w kampanii wrześniowej oraz w Polskich Siłach Powietrznych na Zachodzie, a po powrocie do kraju padł ofiarą komunistycznych represji.

Alojzy Stiks urodził się 28 grudnia 1899 roku w Radomsku, jako syn Alojzego i Marii. Pochodził z rodziny inteligenckiej. Wczesne lata życia spędził w Radomiu, a edukację średnią kontynuował w Moskwie, gdzie w 1916 roku ukończył 8-klasowe Gimnazjum Realne Komitetu Polskiego. Kształcił się również w szkole technicznej przy Politechnice Moskiewskiej, by w 1918 roku powrócić do odradzającej się Ojczyzny.

W służbie lotnictwa niepodległej Polski

Do Wojska Polskiego wstąpił 10 listopada 1918 roku. W marcu 1919 roku został przydzielony do 1. Kompanii wojsk lotniczych. Szybko zdobywał kwalifikacje lotnicze, kończąc w 1919 roku Szkołę Pilotów w Warszawie, a w 1920 roku Francuską Szkołę Pilotów w Warszawie oraz Wyższą Szkołę Pilotów w Poznaniu.

W okresie od 1 czerwca do 31 października 1920 roku, w stopniu podchorążego pilota, brał czynny udział w wojnie polsko-bolszewickiej. Służąc w składzie 6. Eskadry Wywiadowczej, wykonywał kluczowe bombardowania 1. Armii Konnej Siemiona Budionnego. Podczas jednego z lotów został ranny w lewe oko. Za odwagę i zasługi bojowe w 1920 roku odznaczono go Krzyżem Walecznych (nr 4549). Po zakończeniu działań bojowych służył w 1. i 2. Pułku Lotniczym, do rezerwy przeszedł 20 września 1925 roku.

Życie zawodowe i II wojna światowa

W okresie międzywojennym pracował m.in. w firmie Aerolot (1926–1928) oraz w Polskich Kolejach Państwowych (PKP) w Krakowie i Lwowie (1928–1939) jako technik mechanik. Uzupełniając wykształcenie, w 1932 roku ukończył Wyższą Szkołę Techniczną Ministerstwa Komunikacji w Warszawie.

Zmobilizowany w 1939 roku, uczestniczył w kampanii wrześniowej w składzie 6. Pułku Lotniczego (3–17 września). Po 17 września przekroczył granicę Rumunii i przedostał się do Francji.

W Polskich Siłach Powietrznych na Zachodzie

We Francji, od lutego do czerwca 1940 roku, pracował w fabryce Gnome-Rohne jako kierownik montowni silników lotniczych. Po ewakuacji na Wyspy Brytyjskie (dotarł tam 17 lipca 1940 r.), służył w Polskich Siłach Powietrznych (PSP).

Od 28 lutego 1941 roku był przydzielony do Centrum Wyszkolenia Ziemnego RAF w Blackpool jako Link Trainer Instructor. 15 lipca 1942 roku został odznaczony Srebrnym Krzyżem Zasługi. 3 maja 1944 roku awansował na starszego sierżanta podchorążego. Latem 1944 roku wykonywał loty bojowe nad Niemcami w składzie dywizjonu bombowego, podczas których został ranny. Służbę kontynuował w Szkole Pilotażu Początkowego w Hucknail oraz w 301. Dywizjonie Bombowym PSP (1945–1946). 16 listopada 1946 roku awansował na podporucznika rezerwy.

Powojenne losy i represje

Po demobilizacji, w 1948 roku powrócił do Polski. Pracował jako kierownik fabryki płyt pilśniowych i kierownik budowy tartaku w Rucianem, a następnie przeniósł się do Wolicy (woj. Kieleckie).

Z uwagi na swoje zachodnie i przedwojenne związki wojskowe, był traktowany przez reżim komunistyczny jako jednostka wroga ideologicznie. W latach 1949–1955 był intensywnie inwigilowany przez Urząd Bezpieczeństwa, podejrzewany o sabotaż i szpiegostwo. 12 kwietnia 1951 roku został aresztowany przez PUBP w Kielcach. Mimo że śledztwo prawdopodobnie nie było kontynuowane, jego powojenne życie było naznaczone prześladowaniami. Zmarł 6 marca 1963 roku.

Odznaczenia:

Krzyż Walecznych (1920)

Srebrny Krzyż Zasługi (1942)

Medal Lotniczy

Odznaczenia zagraniczne (francuskie i angielskie)