English version
W niedzielę, 12 kwietnia 2026 r., w kościele pw. świętych Teresy od Dzieciątka Jezus i Męczenników Rzymskich przy ul. Rybnickiej 27 w Warszawie odbyła się uroczystość odsłonięcia tablicy upamiętniającej mieszkańców Włoch, którzy podczas niemieckiej okupacji nieśli pomoc Żydom.
Upamiętnieni zostali: Teofil Gruszka, Franciszek Kostecki, Kazimierz Tarnas, Mieczysław Borkowski, Michał Latoński, Witold Zacharewicz oraz ks. Julian Chrościcki – osoby, które w warunkach terroru okupacyjnego wykazały się odwagą i solidarnością, ratując ludzkie życie.
W połowie listopada 1940 r. Niemcy utworzyli getto dla Żydów w forcie w Solipsach (na terenie dzisiejszego cmentarza przy ul. Ryżowej), do którego trafiali Żydzi z Piastowa, Łomianek, Ożarowa i Włoch. Pomoc osobom przebywającym w getcie oraz tym, którym udało się z niego wydostać, wymagała nie tylko determinacji, ale i ścisłej współpracy wielu osób.
Szczególną rolę odegrali pracownicy magistratu miasta Włochy: burmistrz Franciszek Kostecki, kierownik ewidencji ludności Kazimierz Tarnas oraz kasjer Teofil Gruszka. Dzięki współdziałaniu z ks. Julianem Chrościckim, który wystawiał metryki urodzenia na nazwiska osób zmarłych, możliwe było przygotowywanie fałszywych dokumentów tożsamości dla ukrywających się Żydów. W pomoc zaangażowani byli także Witold Zacharewicz, Michał Latoński i Mieczysław Borkowski. Represje objęły również Marię, gospodynię parafialną.
18 września 1942 r. członkowie tej siatki pomocowej zostali aresztowani przez gestapo i osadzeni w więzieniu na Pawiaku. Następnie większość z nich trafiła do KL Auschwitz, gdzie została zamordowana: Teofil Gruszka w listopadzie 1942 r., a Kazimierz Tarnas, Franciszek Kostecki, Mieczysław Borkowski i Witold Zacharewicz 16 lutego 1943 r. Prawdopodobnie w tym samym czasie zginął Michał Latoński. Ks. Julian Chrościcki został deportowany do obozu na Majdanku, skąd – po wielu staraniach – odzyskał wolność w maju 1944 r.
Tablicę w imieniu Instytutu Pamięci Narodowej odsłonił dyrektor Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN Adam Siwek. W uroczystości uczestniczyli także przedstawiciele Oddziałowego Biura Upamiętniania Walk i Męczeństw IPN w Warszawie – Michał Rosenberg i Igor Makulski. Obecna była również Bożena Gruszka-Leszczyńska, wnuczka brata upamiętnionego Teofila Gruszki, która zabrała głos podczas ceremonii.
Po zakończeniu uroczystości przedstawiciele IPN wraz z rodziną Teofila Gruszki udali się na cmentarz parafialny we Włochach. Przy jego symbolicznym grobie dyrektor Adam Siwek złożył wiązankę kwiatów i zapalił znicz, oddając hołd jego pamięci.
Ufundowana przez Oddziałowe Biuro Upamiętniania Walk i Męczeństw IPN w Warszawie tablica stanowi wyraz pamięci o ludziach, którzy mimo grożącej im kary śmierci nie zawahali się ratować innych.