2 marca 2016 r. w Centrum Edukacyjnym IPN im. Janusza Kurtyki Przystanek Historia przy ul. Marszałkowskiej 21/25 w Warszawie odbyła się prezentacja książki dr. Bartłomieja Noszczaka „Etos gniewu. Antykomunistyczne organizacje młodzieżowe w Warszawie (1944–1989)”.
Spotkanie poprowadził Krzysztof Michalski, dziennikarz radiowy i telewizyjny, popularyzator nauki. Prezentację otworzyły podziękowania autora książki skierowane do świadków historii, z którymi miał przyjemność rozmawiać, a także do osób, które zainspirowały go do zbadania historii konspiracji młodzieżowej w stolicy, służyły wskazówkami źródłowymi, pomocą merytoryczną, uwagami recenzyjnymi i pracami redakcyjnymi.
W pierwszej części spotkania dr Tomasz Łabuszewski, naczelnik Oddziałowego Biura Edukacji Publicznej IPN w Warszawie, przybliżył tło historyczne związane z historią dorosłej konspiracji niepodległościowej w Warszawie w pierwszych miesiącach po „wyzwoleniu”. Doktor Łabuszewski zwrócił m.in. uwagę na występującą w tym okresie względną słabość tej formy oporu społecznego nie tylko w stolicy, lecz także w innych polskich miastach. W ocenie badacza dorosła zbrojna konspiracja niepodległościowa była zjawiskiem dominującym przede wszystkim w terenie. Badacz zauważył, że stopniowemu wygaszaniu tej formy oporu w miastach towarzyszyło powstawanie zupełnie nowego zjawiska. W „konspiracyjnej sztafecie pokoleń” dorosłych zaczęli zastępować małoletni.
Ta konstatacja otworzyła drugą część spotkania, która dotyczyła już bezpośrednio konspiracji młodzieżowej w Warszawie w latach 1944–1989. W rozmowie poprowadzonej z pasją i znawstwem przez red. Michalskiego dr Noszczak opowiedział m.in. o genezie opisanego w Etosie gniewu… zjawiska, opisał jego dynamikę i skalę, przybliżył różne, ewoluujące w czasie formy antykomunistycznego oporu, podejmowane przez młodych gniewnych warszawiaków, opowiedział o ich pochodzeniu społecznym, zwrócił uwagę na istotne, znamienne dla stolicy cechy młodzieżowego podziemia (znaczna skala, znaczenie pamięci historycznej, w tym przede wszystkim pamięci o powstaniu warszawskim). Rozmowa, w której uczestniczył również dr Łabuszewski, miała charakter żywy i otwarty, nierzadko też polemiczny. Redaktor Michalski umiejętnie „ilustrował” niektóre jej fragmenty odniesieniami do konkretnych fragmentów książki (wykresy, ikonografia).
Spotkanie cieszyło się zainteresowaniem słuchaczy, którzy w jego ostatniej części mogli zadać pytania autorowi Etosu gniewu…. Okazało się, że na sali Przystanku Historia znalazło się wielu członków antykomunistycznej konspiracji młodzieżowej, którzy tym samym mieli okazję do wzajemnego poznania się. Wyjątkowym wydarzeniem było wystąpienie znawcy historii polskiego lotnictwa dr. inż. Andrzeja Glassa, który opowiedział zebranym o zupełnie dotychczas nieznanej antykomunistycznej organizacji działającej w Warszawie w latach 1946–1947. Przekazał autorowi Etosu gniewu… spisaną relację dotyczącą tej struktury. Doktor Noszczak, mile zaskoczony tą sytuacją, zapowiedział, że w kolejnym wydaniu jego książki (o ile do niego dojdzie) historia tej grupy z pewnością zostanie uwzględniona. Zaznaczył przy okazji, że pozostaje nadal otwarte pytanie, ile tego rodzaju nierozpoznanych jeszcze przez badaczy organizacji działało w młodzieżowym warszawskim podziemiu antykomunistycznym po 1944 r. Wyraził przy tym nadzieję na pozytywny rezonans wywołany ukazaniem się jego monografii, który m.in. pozwoli na pozyskanie nowych informacji dotyczących opozycji i oporu młodych warszawiaków.
Prezentacja książki przebiegła w miłej, życzliwej atmosferze. Wisienką na torcie była możliwość otrzymania osobistej dedykacji od jej autora. I tym razem nie obyło się bez podziękowań, osobistych refleksji i świadectw…
* * *
Książka Etos gniewu... odtwarza genezę, strukturę, program, formy działalności i skuteczność antykomunistycznych organizacji młodzieżowych w Warszawie. Jest pierwszą próbą opisania konspiracji młodych ludzi na przykładzie jednego miasta w całym okresie Polski Ludowej. Przywraca pamięci historycznej nazwiska zapomnianych lub w ogóle nieznanych „małoletnich wyklętych” i wprowadza do obiegu naukowego nowe fakty związane z dziejami Warszawy w XX w. Opowiada o idealizmie, ideowości i patriotyzmie młodych gniewnych. Nie unika jednak kontrowersyjnych problemów związanych z młodzieżową konspiracją; prowokuje pytania i otwiera pole do dyskusji o tym ciekawym, chociaż nadal mało poznanym, zjawisku w powojennej historii PRL.