W sobotę, 18 kwietnia 2015 r. W Lwowskim Muzeum Historycznym została otwarta wystawa IPN „Rzeczpospolita utracona”. Uroczystość poprowadził Konsul Generalny RP we Lwowie Jarosław Drozd wraz z dyrektorem Lwowskiego Muzeum Historycznego Bogdanem Czajkowskim, przewodniczącym Komisji Kultury Rady Miasta Lwowa Jarosławem Muzyczką i kierownikiem Referatu Edukacji Historycznej Oddziału IPN w Warszawie Jackiem Pawłowiczem.
Obok licznego grona mieszkańców Lwowa wernisaż zaszczycili swoją obecnością: ksiądz infułat Józef Pawliczek – Wikariusz Generalny Archidiecezji Lwowskiej, Stanisław Czartoryski – były ambasador RP w Norwegii, Marek Komorowski – ekspert ekonomiczny Rządu RP przy Komisji Europejskiej, prof. Markian Malski – były ambasador Ukrainy w Polsce, Lilia Onyszczenko – dyrektor Zarządu Ochrony Środowiska Historycznego Miasta Lwowa, Bogdan Czajkowski – dyrektor Lwowskiego Muzeum Historycznego, Roman Czmełyk – dyrektor Muzeum Etnograficznego we Lwowie, Oksana Kozynkewycz – dyrektor Pałacu Potockich we Lwowie (Lwowska Galeria Sztuki), Taras Rudko – zastępca dyrektora Lwowskiego Muzeum Historycznego oraz grupa nauczycieli szkół lwowskich, m.in. prof. Łeonid Zaszkilniak z Wydziału Historycznego Uniwersytetu Lwowskiego i Lucyna Kowalska – dyrektor Szkoły 24 we Lwowie.
***
Prezentowana wystawa jest podróżą po Rzeczypospolitej, której już nie ma. Zniknęła bezpowrotnie, nie w wyniku normalnego rozwoju cywilizacyjnego i naturalnych procesów społecznych, ale na skutek kataklizmu, jaki stał się udziałem po 1939 r. To podróż po sferze duchowej „okaleczonego narodu” – strat spowodowanych okrucieństwem wojny w skali dotychczas nieznanej, demoralizacji i zdziczenia wojną. To dojmujące doświadczenie niesprawiedliwości po II wojnie światowej, deprecjacji wartości, wielu pojęć stanowiących o jakości moralnej życia publicznego i społecznego. To podróż po nowym kanonie tradycji i kultury, negującym – oczywisty do niedawna – dorobek pokoleń. To świat obco brzmiących znaczeń, „wielu prawd”, na nowo pisanej historii. To także odkrywanie świadectw prawdziwych – pozwalających zachować nadzieję na zwyczajną uczciwość, szacunek, tolerancję, humanizm.
To podróż śladami nieistniejącego już społeczeństwa polskiego, bogatego wielokulturowością i wiekową tradycją. To historia zagłady dokonanej przez dwa totalitaryzmy: niemiecki i sowiecki. Zagłady realizowanej metodycznie wobec kolejnych społeczności (Żydów, Polaków, Romów, Białorusinów, Ukraińców), grup społecznych (inteligencji, wojskowych), nowych kategorii wrogów kreowanych przez nazizm i komunizm, wobec dzieci. To historia wypędzeń – utraty przez miliony obywateli Rzeczypospolitej swojego miejsca na ziemi, zerwania podstawowych więzi społecznych, dających pole do erozji tradycji, patriotyzmu, szacunku.
To wreszcie podróż śladami polskiej kultury materialnej skazanej przez obydwu okupantów na zniszczenie. Podróż po nieistniejących już muzeach i bibliotekach, po utraconych Kresach z ich wielowiekowym bogactwem świątyń (kościołów, synagog, cerkwi, kenes, molenn, meczetów) zamków, pałaców, cmentarzy – ostatnich świadków nieistniejących już społeczności. To podróż po świecie ziemiańskich dworów z ich kulturotwórczą tradycją – wystawionych na „łup rewolucji”. To pytanie o konsekwencje wszystkich wspomnianych strat dla nas. To podróż w głąb nas samych.